Giải Sử 10 Bài 4: Khái niệm văn minh. Một số nền văn minh Phương Đông thời cổ - trung đại KNTT

Giải Sử 10 Bài 4: Khái niệm văn minh. Một số nền văn minh Phương Đông thời cổ - trung đại KNTT vừa được VnDoc.com sưu tầm và xin gửi tới bạn đọc cùng tham khảo. Hi vọng qua bài viết này bạn đọc có thêm nhiều tài liệu để học tập tốt hơn môn Sử lớp 10 nhé. Mời các bạn cùng theo dõi chi tiết bài viết dưới đây.

Mở đầu trang 21 SGK Sử 10

Tối ngày 3-4-2021, tại Cai-rô (Ai Cập) đã diễn ra một sự kiện quan trọng với tên gọi “Cuộc diễu hành vàng của các pha-ra-ông”. Trong hoạt động này, 22 xác ướp của 18 pha-ra-ông và 4 nữ hoàng của Ai Cập cổ đại đã được đưa từ Bảo tàng Ai Cập ở Ta-ri-ơ, qua trung tâm Thủ đô Cai-rô, đến “ngôi nhà mới” là Bảo tàng Quốc gia Văn minh Ai Cập ở Phu-xtat. Cuộc diễu hành được tổ chức với những nghi thức trang trọng nhất để tôn vinh nền văn minh Ai Cập cổ đại cùng những giá thị trường tồn của nó. Vì sao những thành tựu văn minh đã hơn 5000 năm vẫn được nhân loại trân trọng, tôn vinh trong cuộc sống hiện tại? Em hãy chia sẻ những hiểu biết của bản thân về các nền văn minh thế giới thời kì cổ - trung đại và ý nghĩa của những thành tựu văn minh ấy.

Lời giải:

- Những thành tựu văn minh có từ hàng nghìn năm trước vẫn được nhân loại trân trọng vì đó là những giá trị vật chất và tinh thần to lớn do các thế hệ trước sáng tạo, thể hiện trí tuệ, sức sáng tạo và trình độ phát triển của con người. Nhiều thành tựu vẫn có giá trị đối với đời sống hiện nay và là nền tảng cho sự phát triển của nhân loại.

- Thời kì cổ - trung đại, nhiều nền văn minh lớn đã đạt được những thành tựu tiêu biểu như: Ai Cập với kim tự tháp và chữ tượng hình; Lưỡng Hà với chữ hình nêm và Bộ luật Ha-mu-ra-bi; Ấn Độ với chữ số 0 và nhiều thành tựu toán học; Trung Quốc với giấy, kĩ thuật in, la bàn, thuốc súng; Hy Lạp - La Mã với những thành tựu về triết học, khoa học, kiến trúc và pháp luật.

- Những thành tựu ấy góp phần làm phong phú kho tàng văn minh nhân loại, đặt nền móng cho nhiều lĩnh vực của đời sống hiện đại, đồng thời giúp chúng ta hiểu, trân trọng và bảo tồn những giá trị lịch sử, văn hóa của các thế hệ đi trước.

1. Khái niệm văn minh

Câu hỏi 1 trang 22 SGK Sử 10: Giải thích khái niệm văn minh.

Lời giải:

- Khái niệm văn minh:

+ Văn minh là sự tiến bộ về vật chất và tinh thần của xã hội loài người, là trạng thái phát triển cao của nền văn hoá, khi xã hội loài người vượt qua trình độ của thời kì dã man.

+ Những tiêu chuẩn cơ bản để nhận diện văn minh là: nhà nước, đô thị, chữ viết, những tiến bộ về tổ chức xã hội, luân lí và kĩ thuật để cải thiện cuộc sống của con người.

Câu hỏi 2 trang 22 SGK Sử 10: Hãy phân biệt khái niệm văn minh và văn hoá.

Lời giải:

	VĂN HOÁ	VĂN MINH
Giống nhau	đều là những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong tiến trình lịch sử.
Khác nhau	- Là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần mà con người sáng tạo từ khi xuất hiện cho đến nay. - Bề dày: xuất hiện đồng thời cùng với lịch sử loài người.	- Là những giá trị vật chất và tinh thần mà con người sáng tạo ra trong giai đoạn phát triển cao của xã hội. - Bề dày: xuất hiện khi con người bước vào giai đoạn phát triển cao (thường là khi nhà nước và và chữ viết ra đời)
Mối quan hệ	- Văn hóa ra đời trước, phát triển đến trình độ nào đó thì văn minh ra đời. - Văn minh là quá trình tích luỹ những sáng tạo văn hóa. Văn minh ra đời sẽ thúc đẩy văn hóa phát triển.

2. Một số nền văn minh phương Đông thời cổ - trung đại

Câu hỏi 1 trang 24 SGK Sử 10: Hãy giới thiệu về một số thành tựu tiêu biểu của văn minh Ai Cập cổ đại.

Lời giải:

- Thành tựu về tín ngưỡng, tôn giáo

+ Người Ai Cập sùng bái đa thần. Họ thờ các vị thần tự nhiên, thần động vật.

+ Cư dân Ai Cập tin vào sự bất tử của linh hồn.

- Thành tựu về chữ viết: sáng tạo ra chữ tượng hình từ khoảng hơn 3000 năm TCN.

- Thành tựu kiến trúc và điêu khắc

+ Cung điện, đền thờ và kim tự tháp là các loại hình kiến trúc tiêu biểu nhất của Ai Cập cổ đại.

+ Nhiều tác phẩm điêu khắc nổi tiếng, ví dụ như: tượng nhân sư; tượng bán thân Nữ hoàng Nê-phéc-ti…

- Thành tựu khoa học, kĩ thuật.

+ Về toán học: sử dụng hệ số thập phân, phép tính cộng và trừ, biết tính diện tích hình tam giác, hình chữ nhật, biết sử dụng số pi với giá trị 3,16,...

+ Thiên văn học: sáng tạo ra kĩ thuật làm lịch dựa trên chu kì vận động của Mặt Trời đầu tiên trên thế giới.

+ Về Y học, người Ai Cập cổ đại đã có hiểu biết tương đối chính xác về các cơ quan trong cơ thể con người,... Đặc biệt, họ đã sử dụng những kiến thức về giải phẫu để chữa bệnh và trong kĩ thuật ướp xác.

Câu hỏi 2 trang 24 SGK Sử 10: Các thành tựu văn minh Ai Cập cổ đại có ý nghĩa như thế nào?

Lời giải:

- Ý nghĩa của các thành tựu văn minh:

+ Là sản phẩm của trí tuệ, sự lao động sáng tạo của cư dân Ai Cập cổ đại

+ Đóng góp nhiều thành tựu quan trọng vào kho tàng văn minh nhân loại và đặt nền móng cho sự phát triển nhiều lĩnh vực.

+ Nhiều thành tựu của nền văn minh Ai Cập cổ đại vẫn có giá trị và được sử dụng cho đến ngày nay.

Câu hỏi 1 trang 27 SGK Sử 10: Hãy giới thiệu một số thành tựu tiêu biểu của văn minh Ấn Độ thời cổ - trung đại.

Lời giải:

- Thành tựu về tôn giáo:

+ Ấn Độ là quê hương của nhiều tôn giáo lớn;p trong đó, hai tôn giáo có ảnh hưởng sâu rộng hàng đầu của Ấn Độ là Hin-đu giáo và Phật giáo.

+ Các tôn giáo của cư dân Ấn Độ được truyền bá ra bên ngoài và để lại nhiều dấu ấn trong lịch sử nhân loại.

- Thành tựu về chữ viết

+ Sáng tạo ra chữ viết từ rất sớm

+ Chữ viết của Ấn Độ được truyền bá sang Đông Nam Á và được cải biến thành chữ viết của một số quốc gia trong khu vực này (Cam-pu-chia, Thái Lan, Lào,...).

- Thành tựu về văn học

+ Văn học Ấn Độ đạt nhiều thành tựu rực rỡ, tiêu biểu nhất là kinh Vê-đa, sử thi Ma-ha-ba-ra-ta và Ra-ma-y-a-na, các tác phẩm của Ca-li-đa-sa (như vở kịch Sơ-kun-tơ-la),...

+ Văn học Ấn Độ trở thành nguồn cảm hứng, đề tài sáng tác của nhiều ngành nghệ thuật khác, không chỉ ở Ấn Độ mà cả nhiều quốc gia khác, nhất là khu vực Đông Nam Á.

- Thành tựu về kiến trúc và điêu khắc

+ Kiến trúc, điêu khắc của Ấn Độ chịu ảnh hưởng của tôn giáo.

+ Người Ấn Độ đã xây dựng nhiều công trình kiến trúc đồ sộ như: cột đá, chùa và tháp Phật giáo; đến thờ, lăng mộ Hin-đu giáo; các thánh đường, cung điện Hồi giáo…

+ Kiến trúc và điều khắc của Ấn Độ đã có những ảnh hưởng đến nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là các quốc gia Đông Nam Á.

- Thành tựu về khoa học - kĩ thuật

+ Toán học: sáng tạo ra 10 chữ số; tính được giá trị của số pi là 3,1416;...

+ Thiên văn học: cư dân Ấn Độ sớm có hiểu biết về vũ trụ, về Mặt Trời và các hành tinh; biết đặt ra lịch.

+ Vật lí học và Hoá học: nêu ra thuyết nguyên tử, đã khẳng định được về lực hấp dẫn của Trái Đất; phát triển kĩ thuật luyện kim ở trình độ cao và tìm ra cách để bảo vệ kim loại không bị ăn mòn.

+ Y - Dược học: có nhiều ghi chép về bệnh lí học, giải phẫu học, độc dược học và biết dùng phẫu thuật để chắp xương sọ, lấy sỏi thận,...

Câu hỏi 2 trang 27 SGK Sử 10: Hãy nêu ý nghĩa các thành tựu của văn minh Ấn Độ thời kì cổ - trung đại.

Lời giải:

- Ý nghĩa các thành tựu của văn minh Ấn Độ thời kì cổ - trung đại:

+ Là sản phẩm của trí tuệ, sự lao động sáng tạo của cư dân Ấn Độ.

+ Đóng góp nhiều thành tựu quan trọng vào kho tàng văn minh nhân loại và đặt nền móng cho sự phát triển nhiều lĩnh vực.

+ Nhiều thành tựu văn minh Ấn Độ cổ - trung đại vẫn có giá trị và được sử dụng cho đến ngày nay.

Câu hỏi 1 trang 30 SGK Sử 10: Hãy nêu một số thành tựu cơ bản của văn minh Trung Hoa thời kì cổ - trung đại.

Lời giải:

- Tư tưởng, tôn giáo:

+ Sớm xuất hiện các học thuyết tư tưởng và tôn giáo. Ví dụ: Nho giáo, Đạo giáo, Mặc gia, Pháp gia…

+ Có sự tiếp thu và cải biến Phật giáo.

- Chữ viết:

+ Phát minh ra chữ viết từ rất sớm

+ Bao gồm: chữ khắc trên mai rùa, xương thủ (chữ giáp cốt); khắc trên đồ đồng (kim văn); khắc trên đá (thạch cổ văn); khắc trên thẻ tre, trúc…

- Văn học

+ Văn học Trung Hoa đồ sộ, đa dạng về thể loại, nội dung và phong cách nghệ thuật.

+ Thơ ca, kịch và tiểu thuyết là các loại hình văn học có nhiều thành tựu nhất, trong đó tiêu biểu là thơ ca thời Đường và tiểu thuyết thời Minh - Thanh.

- Kiến trúc, điêu khắc và hội họa

+ Kiến trúc và điêu khắc Trung Quốc có sự gắn kết mật thiết với nhau, có công năng sử dụng rất đa dạng như: nhà ở, cung điện, các công trình phòng thủ, quân sự; các công trình tôn giáo, lăng mộ,... Những công trình nổi tiếng, bao gồm: Vạn Lý Trường Thành, Tử Cấm Thành, Di Hoà Viên, Thập Tam Lăng,...

+ Hội hoạ Trung Hoa rất đa dạng cả về đề tài, nội dung và phong cách. Người Trung Hoa vẽ tranh trên nhiều chất liệu như gỗ, lụa, giấy,...

- Khoa học, kĩ thuật

+ Toán học: sử dụng hệ số đếm thập phân, tính được diện tích các hình phẳng và thể tích các hình khối, tính được số pi (T) chính xác tới 7 chữ số thập phân, phát minh ra bàn tính,..

+ Thiên văn học, người Trung Hoa là những người đầu tiên ghi chép về nhật thực, nguyệt thực và nhiều hiện tượng thiên văn khác. Họ đã sớm đặt ra lịch để phục vụ đời sống và sản xuất.

+ Y - Dược học, họ đã chẩn đoán, lí giải và chữa trị các loại bệnh bằng nhiều phương pháp như: dùng thuốc, châm cứu, giải phẫu,... Trong lịch sử Trung Hoa thời kì cổ - trung đại xuất hiện nhiều thầy thuốc nổi tiếng như: Hoa Đà, Trương Trọng Cảnh,...

+ Sử học: đa dạng về hình thức, thể loại, nội dung với một số tác phẩm nổi tiếng như: Xuân Thu (bộ biên niên sử đầu tiên của Trung Hoa), Sử kí của Tư Mã Thiên.

+ Kĩ thuật: có bốn phát minh lớn về kĩ thuật, gồm: kĩ thuật làm giấy, kĩ thuật in, thuốc súng và la bàn.

Câu hỏi 2 trang 30 SGK Sử 10: Khai thác Tư liệu 3 và thông tin trong mục, hãy nêu ý nghĩa của các thành tựu tiêu biểu của văn minh Trung Hoa thời cổ - trung đại.

Lời giải:

- Ý nghĩa của văn minh Trung Hoa:

+ Là sản phẩm của trí tuệ, sự lao động sáng tạo của cư dân Trung Quốc.

+ Đóng góp nhiều thành tựu quan trọng vào kho tàng văn minh nhân loại và đặt nền móng cho sự phát triển nhiều lĩnh vực.

+ Nhiều thành tựu văn minh Trung Quốc cổ - trung đại vẫn có giá trị và được sử dụng cho đến ngày nay.

Luyện tập và vận dụng

Luyện tập 1 trang 30 SGK Sử 10: Lập bảng thể hiện các thành tựu văn minh tiêu biểu của Ai Cập cổ đại, Trung Hoa và Ấn Độ thời kì cổ - trung đại (theo gợi ý dưới đây vào vở)?

Nền văn minh	Thành tựu tiêu biểu	Thuộc lĩnh vực	Ý nghĩa

Lời giải:

Nền văn minh	Thành tựu tiêu biểu	Thuộc lĩnh vực	Ý nghĩa
Ai Cập Cổ đại	- Tín ngưỡng đa thần - Thờ linh hồn người chết	Tín ngưỡng	- Là thành quả lao động, sáng tạo của cư dân. - Đóng góp vào kho tàng văn minh nhân loại - Đặt nền móng cho nhiều lĩnh vực
	- Chữ tượng hình	Chữ viết
	- Kim tự tháp, tượng nhân sư…	Kiến trúc, điêu khắc
	- Hệ số thập phân - Lịch - Kĩ thuật ướp xác	Khoa học, Kĩ thuật
Ấn Độ Cổ - trung đại	- Phật giáo; Hin-đu giáo	Tôn giáo
	- Chữ Phạn	Chữ viết
	- Kinh Vê-đa - Sử thi: Ra-ma-ya-na - Vở kịch Sơ-kun-tơ-la	Văn học
	- Chùa hang A-gian-ta - Đại bảo tháp San-chi - Lăng Ta-giơ Ma-han	Kiến trúc
	- Hệ thống 10 chữ số - Lịch	Khoa học, Kĩ thuật
Trung Hoa Cổ - trung đại	- Nho giáo; Đạo giáo; Mặc gia; Pháp gia..	Tư tưởng, tôn giáo
	- Chữ giáp cốt; Kim văn…	Chữ viết
	- Thơ Đường luật - Tiểu thuyết chương hồi	Văn học
	- Vạn lí trường thành - Tử cấm thành	Kiến trúc
	- Tranh thủy mặc	Hội họa
	- Số pi	Toán học
	- Các bộ sử nổi tiếng	Sử học
	Kĩ thuật làm giấy, kĩ thuật in, la bàn, thuốc súng	Kĩ thuật

Luyện tập 2 trang 30 SGK Sử 10: Từ kết quả bài tập 1, em có ấn tượng nhất với thành tựu nào? Vì sao?

Lời giải:

(*) Tham khảo:

Em ấn tượng nhất với Kim tự tháp Ai Cập, đặc biệt là Kim tự tháp Kê-ốp ở Giza. Đây là một trong những công trình kiến trúc nổi tiếng nhất của nền văn minh Ai Cập cổ đại và được xây dựng cách đây hàng nghìn năm. Điều khiến em ấn tượng nhất là dù con người thời đó chưa có những máy móc, phương tiện hiện đại như ngày nay nhưng vẫn có thể xây dựng một công trình đồ sộ, có cấu trúc chặt chẽ và tồn tại qua thời gian.

Kim tự tháp không chỉ thể hiện quyền lực của các pha-ra-ông mà còn cho thấy trình độ cao về toán học, kiến trúc, kĩ thuật và khả năng tổ chức lao động của người Ai Cập cổ đại. Qua công trình này, em cảm nhận được trí tuệ, sức sáng tạo và ý chí của con người từ hàng nghìn năm trước. Kim tự tháp cũng giúp chúng ta hiểu thêm về đời sống, tín ngưỡng và quan niệm của người Ai Cập cổ đại về thế giới sau khi chết.

Theo em, Kim tự tháp là minh chứng cho sức sáng tạo của con người và là một tài sản quý giá của nền văn minh nhân loại. Vì vậy, việc tìm hiểu và bảo tồn những công trình như Kim tự tháp có ý nghĩa rất quan trọng, giúp các thế hệ hôm nay hiểu hơn về quá khứ và trân trọng những thành tựu mà cha ông để lại.

Vận dụng trang 30 SGK Sử 10: Liên hệ và cho biết ảnh hưởng của những thành tựu văn minh phương Đông (Ấn Độ và Trung Hoa thời cổ - trung đại,... ) đối với thế giới và Việt Nam hiện nay.

Lời giải:

(*) Tham khảo:

- Một số ảnh hưởng của văn minh phương Đông đến thế giới:

+ Văn minh Ai Cập cổ đại: Những thành tựu về chữ tượng hình, toán học, thiên văn, y học và kiến trúc như Kim tự tháp đã thể hiện trình độ cao của cư dân Ai Cập. Đặc biệt, những hiểu biết về toán học và thiên văn góp phần phục vụ sản xuất, xây dựng và đo đạc, đồng thời trở thành những giá trị quan trọng của lịch sử văn minh thế giới.

+ Văn minh Ấn Độ cổ - trung đại, các thành tựu về toán học, chữ viết, văn học, kiến trúc và tôn giáo có ảnh hưởng lớn đến nhiều quốc gia. Đặc biệt, số 0 và hệ thống chữ số đã góp phần quan trọng vào sự phát triển của toán học và khoa học hiện đại. Phật giáo và Hin-đu giáo cũng có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống văn hóa, tinh thần của nhiều nước châu Á.

+ Văn minh Trung Hoa cổ - trung đại, những phát minh như giấy, kĩ thuật in, la bàn và thuốc súng đã tạo ra những thay đổi lớn đối với thế giới. Giấy và kĩ thuật in giúp lưu giữ, truyền bá tri thức; la bàn thúc đẩy hàng hải và khám phá địa lí; thuốc súng làm thay đổi kĩ thuật quân sự. Ngoài ra, văn học, sử học, triết học, kiến trúc và nghệ thuật Trung Hoa cũng có ảnh hưởng rộng rãi.

=> Nhìn chung, các thành tựu văn minh phương Đông không chỉ phản ánh trí tuệ và sức sáng tạo của con người thời cổ - trung đại mà còn đặt nền móng, góp phần thúc đẩy sự phát triển của khoa học, kĩ thuật, văn hóa và đời sống nhân loại. Những thành tựu đó vẫn có giá trị và được kế thừa, phát huy trong thế giới hiện đại.

- Một số ảnh hưởng của văn minh phương Đông đến Việt Nam:

+ Phật giáo được du nhập vào Việt Nam từ sớm, có ảnh hưởng khá toàn diện và sâu sắc đến đời sống văn hóa - xã hội của cư dân Việt Nam

+ Nghệ thuật kiến trúc của Ấn Độ (gắn với hai tôn giáo chính là Phật giáo và Ấn Độ giáo) đã được truyền bá vào Việt Nam ngay từ những thế kỉ đầu công nguyên và liên tục phát huy ảnh hưởng trong thời gian dài. Nhiều công trình kiến trúc tôn giáo tiêu biểu ở Việt Nam là: Thánh địa Mỹ Sơn…

+ Người Chăm đã sáng tại ra chữ Chăm cổ dựa trên cơ sở chữ Phạn của Ấn Độ

+ Trên cơ sở sử thi Ra-ma-ya-na của Ấn Độ, người Việt sáng tạo ra truyện Dạ Thoa vương…

+ Nền văn minh Trung Hoa cổ - trung đại có ảnh hưởng khá toàn diện và sâu sắc đến nền văn minh Đại Việt (trên các phương diện như: tổ chức bộ máy nhà nước; tư tưởng - tôn giáo; chữ viết; văn học; nghệ thuật kiến trúc cung đình…)

=> với việc tiếp thu có sáng tạo các thành tựu văn minh phương Đông, đặc biệt là hai nền văn minh Ấn Độ và Trung Quốc cổ - trung đại, nhân dân Việt Nam đã xây dựng nên một nền văn minh đa dạng, phong phú mang đậm đà bản sắc dân tộc.