Trao đổi chất qua màng tế bào
Lý thuyết trao đổi chất qua màng tế bào
Màng tế bào không chỉ bao bọc và bảo vệ tế bào mà còn giữ vai trò kiểm soát quá trình vận chuyển các chất ra vào tế bào. Trong chương trình Sinh học 10, bài học Trao đổi chất qua màng tế bào giúp học sinh hiểu rõ các cơ chế vận chuyển thụ động, vận chuyển chủ động và nhập bào, xuất bào. Qua đó, các em có thể giải thích cách tế bào tiếp nhận chất dinh dưỡng, đào thải chất thải và duy trì hoạt động sống.
A. Trao đốt chất ở tế bào
- Chuyển hoá vật chất và năng lượng là tập hợp các phản ứng sinh hoá trong tế bào. Gồm:
+ Đồng hoá: tổng hợp các chất,tích luỹ năng lượng.
+ Dị hoá: phân giải các chất, giải phóng năng lượng

- Trao đổi chất qua màng sinh chất gồm: vận chuyển thụ động, chủ động và xuất – nhập bào.
B. Sự vận chuyển các chất qua màng sinh chất
1. Vận chuyển thụ động và vận chuyển chủ động
|
Vận chuyển thụ động |
Vận chuyển chủ động |
|
|
Khái niệm |
- Là kiểu vận chuyển các chất từ nơi có nồng độ cao đến nơi có nồng độ (cùng chiều gradien nồng độ), không tiêu tốn năng lượng. |
- Là kiểu vận chuyển các chất từ nơi có nồng độ chất tan thấp sang nơi có nồng độ cao (ngược chiều gradien nồng độ), tiêu tốn năng lượng ATP. |
|
Cơ chế |
- Khuếch tán (với chất tan): chất tan đi từ nơi có nồng độ cao đến nơi có nồng độ thấp. - Thẩm thấu (đối với nước): nước đi từ nơi có thế nước cao (ít chất tan) đến nơi có thế nước thấp (nhiều chất tan). |
- ATP cung cấp năng lượng cho các bơm protein đặc hiệu để chúng vận chuyển các chất. |
|
Con đường vận chuyển |
- Qua lớp phospholipid: chất có kích thước nhỏ, không phân cực, tan trong lipid. VD: O2, CO2,.... - Qua kênh protein: chất có kích thước lớn, phân cực, tan trong nước, ion. VD: glucose, H2O (aquaporin),... |
- Nhờ các bơm protein đặc hiệu trên màng sinh chất.. |
|
Điều kiện vận chuyển |
- Không tiêu tốn năng lượng. - Phụ thuộc sự chênh lệch nồng độ chất tan. - Các loại môi trường: ưu trương, nhược trương và đẳng trương. |
- Cần tiêu tốn năng lượng ATP. - Cần protein vận chuyển (bơm protein) đặc hiệu cho từng chất. |
|
Ví dụ |
- Hấp thụ nước ở rễ, trao đổi O2 – CO2 ở phổi, hấp thụ dinh dưỡng ở ruột non,... |
- Tái hấp thụ các chất trong ống thận, hấp thụ chủ động ion khoáng ở rễ,... |
2. Xuất – nhập bào
Đối với chất có kích thước lớn, phải vận chuyển nhờ sự biến dạng của màng sinh chất và tiêu tốn ATP.
|
Nhập bào |
Nhập bào |
|
|
Khái niệm |
- Đưa các chất vào bên trong tế bào. |
- Đưa các chất ra ngoài tế bào. |
|
Đặc điểm |
- Gồm thực bào (chất rắn), ẩm bào (dịch lỏng) - VD: Thực bào vi khuẩn, thức ăn,.... |
- Xuất bào các chất thải, chất độc,... - Xuất bào để tiết enzyme, hormone,... |
C. Các loại môi trường cơ bản

|
Môi trương ưu trương |
Môi trường nhược trương |
Đẳng trương |
|
|
Khái niệm |
- Nồng độ chất tan bên ngoài cao hơn bên trong tế bào. |
- Nồng độ chất tan bên ngoài thấp hơn bên trong tế bào. |
- Nồng độ chất tan bên ngoài bằng bên trong tế bào. |
|
Đặc điểm |
Tế bào mất nước " co nguyên sinh |
Tế bào bị vào nước " phình to (bị vỡ nếu là tế bào động vật) |
Hình dạng tế bào không đổi |

------------------------------------
Trao đổi chất qua màng tế bào là kiến thức nền tảng giúp học sinh hiểu được cơ chế vận chuyển các chất và vai trò của màng sinh chất đối với hoạt động sống. Nắm chắc đặc điểm của từng hình thức vận chuyển sẽ giúp các em dễ dàng phân biệt khuếch tán, thẩm thấu, vận chuyển chủ động cũng như vận dụng kiến thức Sinh học 10 để giải thích các hiện tượng thực tiễn.