Phân tích bài thơ Ngày xuân dặn các con của Nguyễn Khuyến lớp 8

Viết bài văn Phân tích bài thơ Ngày xuân dặn các con lớp 8

Nguyễn Khuyến để lại nhiều thơ chữ Hán và chữ Nôm. Riêng về mảng thơ viết về gia đình đã có hàng chục bài; bài nào cũng ân tình, ân cần và tha thiết. Chùm thơ “Ngày xuân dạy các con” gồm có hai bài theo thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật với giọng thơ nhẹ nhàng, ấm áp bao tình thương. Trong đó bài thơ số 1 để lại cho em nhiều ấn tượng và cảm xúc hơn cả.

Câu đề nói năm mới vừa sang, mùa xuân đã về. Xuân về nên có nhiều xuân cảm. Câu thừa đề nói rõ nguồn xuân cảm ấy:

Tân tuế phương lai cựu tuế trừ,
Thanh bần ngô tự ái ngô lư.

(Năm mới vừa sang, năm cũ đã qua,
Tuy nghèo ta vẫn mến nhà ta)

Nhiều tài liệu cho biết: thân sinh Nguyễn Khuyến là một ông đồ nghèo. Vợ Nguyễn Khuyến là một phụ nữ đảm đang “hay lam hay làm, thắt lưng bó qua, xắn váy quai cồng, tất tả chân đăm đá chân chiêu…”. Nhà nghèo, bà từng bán thêm chiếc yếm để chạy đủ tiền cho chồng đi thi; khi chồng đã đỗ ông Nghè, vinh quy, thì vợ đang cấy mướn ở một đồng xa, mới chạy tắt đồng về. Thuở thiếu thời, Nguyễn Khuyến có lúc phải vừa đánh dậm vừa đi học. Sau hơn mười năm làm quan, Nguyễn Khuyến trở về làng cũ sống cuộc đời thanh bạch trong “Năm gian nhà cỏ thấp le te”, nơi vườn Bùi thuộc vùng đồng chiêm nước trũng huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam. Nguyễn Khuyến dặn các con giữ lấy gia phong nếp nhà: “Tuy nghèo ta vẫn mến nhà ta”. Năm chữ Hán “ngô tự ái ngô lư” thể hiện một cách kín đáo, thâm trầm niềm tự hào về nghiệp nhà nho gia thanh bạch.

Hai câu ba, bốn trong phần thực, người cha nói rõ với các con về cái sự nghèo của nhà mình. Chẳng có ruộng tứ bề, vàng bạc đầy kho, mà sau khi đi làm quan xa, lui về “vườn Bùi chốn cũ” gia sản chỉ có “không đầy chín sào đất” và “một bó sách” của gia tiên để lại. Thật là thanh bạch đáng kính. Vũ Mộng Hùng đã dịch rất hay hai câu thơ đăng đối hài hòa:

Hoàn cư bất mãn cửu cao thổ,
Tố nghiệp vô tha nhất thúc thư.

(Chín sào tư thổ là nơi ở,
Một bố tàn thư ấy nghiệp nhà)

Mới đọc qua phần luận tưởng như tả cảnh. Thời tiết không thuận, trời u ám “khói dày” lại “mưa ít”. Núi để làm bạn thì núi trở thành xa tắp trong những ngày đầu xuân. Cúc là bạn cũ thì cúc cũng chỉ nở lơ thơ cạnh tường. Thoáng một chút cô đơn. Hình ảnh người cha có tâm hồn thanh cao, trong sáng, có phong thái ung dung hiện lên sau vần thơ:

Ủng hộ yên thâm sơn sắc quýnh,
Bàng tường vũ thiển cúc hoa sơ.

(Trước cửa khói dày, non khuất bóng,
Bên tường mưa ít, cúc thưa hoa)

Phần luận mang tính hàm nghĩa nhất là hai thi liệu “sơn sắc” (sắc núi) và “cúc hoa” (hoa cúc). Nó đem đến liên tưởng về Đào Tiềm (365 – 427), một danh sĩ cao khiết ở đời Tấn; người mà nhà thơ Nguyễn Khuyến hay nhắc đến: “Nghĩ ra lại thẹn với ông Đào” (Thu vịnh), “Thơ Đào ngâm vịnh đưa câu rượu”(Vịnh mùa hè),… Sắc núi và hoa cúc trong thơ Nguyễn Khuyến gợi nhớ đến những vần thơ của Đào Tiềm:

Thái cúc đông li hạ,
Du nhiên kiến Nam sơn

(Hái cúc dưới giậu đông,
Thư thái ngắm núi Nam)

Nguyễn Khuyến đã noi gương Đào Tiềm để giữ vững khí tiết và nếp sống thanh bần của một nhà nho giữa thời loạn lạc. Các con cũng nên noi gương cha để giữ lấy nghiệp nhà. Đó là tính hàm nghĩa của phần luận bài thơ “Ngày xuân dạy các con”. Muốn nối chí cha thì các con phải biết chuyên cần, chăm chỉ đèn sách, nghiên bút, phải biết sống cuộc đời giản dị, cần kiệm. Nhẹ nhàng mà thấm thía, cảm động:

Nhi tào hoặc khả thừa ngô chí,
Bút nghiễn vô hoang đạo thục sơ

(Các con nối chí cha nên biết:
Nghiên bút đừng quên lúa, đậu, cà)

Bài thơ "Ngày xuân dặn các con" của Nguyễn Khuyến là lời tâm tình ấm áp, gần gũi và chân thành của người cha dành cho con trai của mình ở thời điểm đầu xuân năm mới - thời điểm khởi đầu của một năm và cũng là thời điểm khởi đầu cho sự trưởng thành của những con của ông. Qua đó, ông ngầm thể hiện ý chí, lý tưởng của bản thân về lối sống thanh bạch, liêm khiết, gắn với ẩn cư của bản thân. Đồng thời thể hiện sự yêu thương, mong muốn con cái sẽ tiếp tục đi theo con đường của mình.