Ôn thi vào 10 Phương trình bậc nhất một ẩn
Phương trình bậc nhất một ẩn Toán 9
Phương trình bậc nhất một ẩn là kiến thức đại số quan trọng trong chương trình Toán 9 và thường được vận dụng trong nhiều dạng bài tập ôn thi tuyển sinh vào lớp 10. Với chuyên đề này, học sinh sẽ được hệ thống lý thuyết, nắm vững quy tắc biến đổi và phương pháp giải phương trình thông qua các ví dụ minh họa. Đây là tài liệu hữu ích giúp các em củng cố kiến thức nền tảng, rèn kỹ năng tính toán và tự tin hơn khi làm bài thi vào 10.
A. Lý thuyết phương trình bậc nhất một ẩn
1. Phương trình
Một phương trình một ẩn x có dạng
\(A(x) = B(x)\), trong đó vế trái
\(A(x)\) và vế phải
\(B(x)\) là hai biểu thức của cùng một biến x
Nghiệm của phương trình: Giá trị của biến thỏa mãn (hay nghiệm đúng) phương trình đã cho
Giải phương trình: Tìm tập nghiệm của phương trình.
Hai phương trình tương đương: có cùng một tập nghiệm.
2. Phương trình bậc nhất một ẩn
Phương trình có dạng
\(ax + b = 0\) với a, b là hai số đã cho và
\(a \ne 0\)
Phương trình
\(ax + b = 0;{\rm{ (a}} \ne {\rm{0)}}\) luôn có nghiệm duy nhất:
\({\rm{x = - }}\frac{b}{a}\)
B. Cách giải phương trình bậc nhất một ẩn
Quy tắc chuyển vế
Trong một phương trình ta có thể chuyển một hạng tử từ vế này sang vế kia và đổi dấu hạng tử đó.
Quy tắc nhân với một số
Trong một phương trình ta có thể nhân (hoặc chia) cả hai vế với (cho) cùng một số khác 0.
Từ một phương trình, dùng quy tắc chuyển vế hay nhân, ta luôn nhận được một phương trình mới tương đương với phương trình đã cho.
C. Các dạng bài tập phương trình, phương trình bậc nhất một ẩn
Ví dụ 1: Cho các phương trình
\(5{x^2} - 3y + 4 = 3x - 8y;2,5x - 10 = 0\) và
\(4{x^2} - 6x = 5x + 108\)
Trong các phương trình trên:
a) Phương trình nào là phương trình một ẩn?
b) Phương trình nào là phương trình bậc nhất một ẩn?
c) Số nào trong tập
\(S = \{ - 4;0;4\}\) là nghiệm của phương trình một ẩn?
Giải
a) Các phương trình
\(2,5x - 10 = 0\) và
\(4{x^2} - 6x = 5x + 108\) là phương trình một ẩn.
b) Phương trình
\(2,5x - 10 = 0\) là phương trình bậc nhất một ẩn.
c) Lần lượt thay các giá trị
\(x = - 4;0;4\) vào từng phương trình một ẩn ta có:
Với
\(x = 4\) thì
\(2,5.4 - 10 = 0\) nên
\(x = 4\) là nghiệm của phương trình
\(2,5x - 10 = 0\)
Với
\(x = -4\) thì
\(4{x^2} - 6x = 4.{( - 4)^2} - 6.( - 4) = 64 + 24 = 88\)
Và
\(5x + 108 = 5.( - 4) + 108 = 88\)
Vậy
\(x = -4\) là nghiệm của phương trình
\(4{x^2} - 6x = 5x + 108\)
Nhận xét: Muốn xem một số có phải là nghiệm của phương trình ta xét xem giá trị đó của ẩn thoả mãn (hay nghiệm đúng) phương trình đã cho bằng cách thay vào từng vế của phương trình. Nếu hai vế có cùng giá trị thì số đó là nghiệm của phương trình.
Ví dụ 2: Cho bốn phương trình:
\(2x - 6 = 0\)(1)
\({x^2} - 2x - 3 = 0\)(2)
\((x - 1)(x + 5) - 2{x^2} = 15x - 47\)(3)
\((5x - 15)({x^2} + 1) = 0\) (4)
a) Chứng tỏ rằng
\(x = 3\) là nghiệm chung của cả bốn phương trình.
b) Chứng tỏ rằng
\(x=-1\) là nghiệm của phương trình (2) nhưng không là nghiệm của phương trình (1) và (3).
c) Hai phương trình (1) và (2) có tương đương không. Tại sao?
Giải
a) Với
\(x = 3\)
- Thay vào phương trình (1) ta có
\(2.3 - 6 = 6 - 6 = 0\)
- Thay vào phương trình (2) ta có
\({3^2} - 2.3 - 3 = 9 - 6 - 3 = 0\)
- Thay vào phương trình (3) ta có:
Vế trái
\((3 - 1)(3 + 5) - {2.3^2} = 2.8 - 2.9 = 16 - 18 = - 2\)
Vế phải
\(15.3 - 47 = 45 - 47 = - 2\)
- Thay vào phương trình (4) ta có
\((5.3 - 15)({3^2} + 1) = (15 - 15).10 = 0.10 = 0\)
=>
\(x = 3\) nghiệm đúng cả bốn phương trình nên là nghiệm chung của bốn phương trình.
b) Với
\(x=-1\)
- Thay vào phương trình (1) ta có
\(2.( - 1) - 6 = - 2 - 6 = - 8 \ne 0\)
- Thay vào phương trình (2) ta có:
\({( - 1)^2} - 2.( - 1) - 3 = 1 + 2 - 3 = 0\)
- Thay vào phương trình (3):
\((x - 1)(x + 5) - 2{x^2} = 15x - 47\) ta có:
Vế trái
\(( - 1 - 1)( - 1 + 5) - 2.{( - 1)^2} = ( - 2).4 - 2 = - 10\)
Vế phải
\(15.( - 1) - 47 = - 15 - 47 = - 62\)
Vậy
\(x=-1\) nghiệm đúng phương trình (2) nhưng không nghiệm đúng phương trình (1) và (3) nên là nghiệm của phương trình (2) nhưng không là nghiệm của phương trình (1) và (3).
c) Hai phương trình (1) và (2) không tương đương vì không cùng tập nghiệm.
Nhận xét: Ta thay các số đã cho vào từng vế của phương trình để xét xem các số đó có phải là các nghiệm của phương trình. Từ đó xác định tập nghiệm của các phương trình.
b)
\(x=-1\) là nghiệm của phương trình (2) vì thay vào làm 2 vế cùng có giá trị 0.
Nhưng không là nghiệm của phương trình (1) và (3) vì khi thay vào 2 phương trình làm hai vế có giá trị khác nhau.
c) Tương tự cách 1.
Ví dụ 3: Cho phương trình với a là tham số:
\(({a^2} + 3a - 10){x^2} = a - 2\) (1)
Chứng minh rằng:
a) Với
\(a = 2\) phương trình (1) nghiệm đúng với mọi giá trị của x.
b) Với
\(a=-5\) phương trình (1) vô nghiệm.
c) Với
\(a=-5\) phương trình (1) tương đương với phương trình
\((a + 5)x + 2016 = 0\)(2)
Tìm cách giải: Với mọi giá trị của ẩn x:
- Nếu hai vế của phương trình luôn có giá trị bằng nhau thì phương trình nghiệm đúng với mọi giá trị của
\(x(\forall x)\). Tập nghiệm là R.
- Nếu hai vế của phương trình luôn có giá trị khác nhau thì phương trình vô nghiệm. Tập nghiệm là
\(\emptyset\).
- Hai phương trình cùng vô nghiệm được coi là hai phương trình tương đương.
Giải
a) Với
\(a = 2\) phương trình (1) có dạng
\(({2^2} + 3.2 - 10){x^2} = 2 - 2\)
hay
\(0{x^2} = 0\). Phương trình (1) nghiệm đúng
\(\forall x\).
b) Với
\(a=-5\) phương trình (1) có dạng
\((25 - 15 - 10){x^2} = - 5 - 2\)
hay
\(0{x^2} = - 7\). Phương trình vô nghiệm vì hai vế của phương trình luôn có giá trị khác nhau . Tập nghiệm của phương trình là
\(\emptyset\).
c) Với
\(a=-5\) phương trình (2) trở thành
\(( - 5 + 5)x + 2016 = 0 \Rightarrow 0x + 2016 = 0\). Phương trình này cũng vô nghiệm vì vế trái khác 0,
\(\forall x\). Tập nghiệm của phương trình là
\(\emptyset\) cùng tập nghiệm với phương trình
\(0{x^2} = - 7\). Do đó hai phương trình
\(0x + 2016 = 0\) và
\(0{x^2} = - 7\) tương đương.
Ví dụ 4: Bằng quy tắc chuyển vế và quy tắc nhân hãy giải các phương trình:
a)
\((x + 2) + (2x + 4) + (3x + 6) + ... + (50x + 100) = - 2550\) (1)
b)
\(\left| {2x - 6} \right| = 4 + 3x\) (2)
Tìm cách giải:
Câu a) lưu ý sử dụng công thức tính tổng các số hạng của dãy số cộng (từ số thứ hai, các số đều bằng số liền trước cộng với cùng một số):
Tổng
\(= \frac{1}{2}\) (số hạng đầu + số hạng cuối) x Số số hạng.
Câu b) sử dụng định nghĩa về giá trị tuyệt đối: nếu
\(\left| A \right| = \left\{ \begin{array}{l}
A{\rm{ }}neu{\rm{ A}} \ge {\rm{0 }}\\
- A{\rm{ }}neu{\rm{ A < 0}}
\end{array} \right.\).
Sau khi giải xong cần kiểm tra để xác định kết quả tìm được có thoả mãn điều kiện hay không.
Giải
a) Phương trình
\((1) \Leftrightarrow (x + 2x + 3x + ... + 50x) + (2 + 4 + 6 + ... + 100) = - 2550\)
\(\begin{array}{l}
\Leftrightarrow (1 + 2 + 3 + ... + 50)x + (2 + 4 + 6 + ... + 100) = - 2550\\
\Leftrightarrow \frac{{(1 + 50).50}}{2}x + \frac{{(2 + 100).50}}{2} = - 2550 \Leftrightarrow 1275x + 2550 = - 2550\\
\Leftrightarrow 1275x = - 2550 - 2550 \Leftrightarrow 1275x = - 5100 \Leftrightarrow x = - 5100:1275\\
\Leftrightarrow x = - 4
\end{array}\)
b) Xét phương trình
\(\left| {2x - 6} \right| = 4 + 3x\)
Nếu
\(x \ge 3\) thì
\(2x - 6 \ge 0 \Rightarrow \left| {2x - 6} \right| = 2x - 6\)
Phương trình trở thành
\(2x - 6 = 4 + 3x \Leftrightarrow 2x - 3x{\rm{ = 4 + 6}} \Leftrightarrow {\rm{x = }} - 10\).(loại vì không thoả mãn điều kiện)
Nếu
\(x < 3\) thì
\(2x - 6 < 0 \Rightarrow \left| {2x - 6} \right| = - 2x + 6\)
Phương trình trở thành
\(\begin{array}{l}
- 2x + 6 = 4 + 3x \Leftrightarrow - 2x - 3x = 4 - 6\\
\Leftrightarrow - 5x = - 2 \Leftrightarrow x = 0,4
\end{array}\)
Vậy phương trình có một nghiệm là
\(x = 0,4\)
(Còn tiếp)
D. Bài tập vận dụng có đáp án chi tiết
1. Phương trình một ẩn
Bài tập 1. Chứng tỏ rằng phương trình
\(8a - x - 3 = ax - 11\) luôn nhận
\(x = 8\) là nghiệm dù a lấy bất kỳ giá trị nào.
Bài tập 2. Chứng minh rằng mỗi phương trình sau đều nghiệm đúng với mọi giá trị của ẩn:
a)
\(6(x - 1) = 6x - 6\); b)
\({(y - 3)^2} - 3y = 9 - 9y + {y^2}\);
c)
\(\frac{{{z^3} - 10 - 5{z^2} + 2z}}{{{z^2} + 2}} = z - 5\).
Bài tập 3. Chứng minh rằng phương trình
\(2016x - \left| {2016x} \right| = 0\) nghiệm đúng
\(\forall x \ge 0\).
2. Phương trình tương đương
Bài tập 6. Các cặp phương trình nào sau đây tương đương. Tại sao?
a)
\(2x - 5 = 0\) và
\(x = 2,5\); b)
\(x - 6 = 0\) và
\((x - 6)(x + 6) = 0\);
c)
\({(x - 1)^2} + 4 = 0\) và
\(3(x + 5) = 3x - 2\).
Bài tập 7. Các cặp phương trình sau đây có tương đương không. Tại sao?
a)
\({x^3} + 3x = {(x + 1)^2}\) và
\(x = - 2\); b)
\(y + 5 = 0\)và
\(\left| y \right| = 5\);
c)
\({z^2} - 9 = 0\) và
\(\left| z \right| = 3\).
✨ Bài viết chỉ trích dẫn một phần nội dung, mời bạn tải tài liệu đầy đủ để nắm trọn kiến thức.
-------------------------------------------------
Nắm chắc phương pháp giải phương trình bậc nhất một ẩn sẽ giúp học sinh lớp 9 xử lý hiệu quả các bài tập đại số và tạo nền tảng để chinh phục những dạng toán nâng cao trong kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10. Hãy chủ động luyện tập nhiều dạng bài, chú ý các bước biến đổi và kiểm tra nghiệm để hạn chế sai sót. Hy vọng chuyên đề Toán 9 ôn thi vào 10 này sẽ giúp các em củng cố kiến thức và đạt kết quả tốt trong quá trình ôn luyện.