Ôn thi vào 10 Phương trình tích
Phương trình tích Toán 9
Phương trình tích là một dạng toán đại số quan trọng trong chương trình Toán 9, thường xuất hiện trong các bài tập vận dụng và đề thi tuyển sinh vào lớp 10. Để giải tốt dạng toán này, học sinh cần nắm vững quy tắc tích bằng 0, kỹ năng phân tích đa thức thành nhân tử và phương pháp đưa phương trình về dạng tích các biểu thức. Chuyên đề dưới đây sẽ giúp các em hệ thống kiến thức, rèn luyện cách giải và nâng cao khả năng xử lý bài tập trong quá trình ôn thi vào 10.
Phương trình tích
Phương trình có dạng:
\(A\left( x \right).B\left( x \right) = {\rm{0}}\); trong đó A(x), B(x) là các đa thức của biến x.
Cách giải phương trình tích
Muốn giải phương trình
\(A\left( x \right).B\left( x \right) = {\rm{0}}\) ta giải hai phương trình A(x) = 0 và
B(x) = 0, rồi lấy tất cả các nghiệm thu được.
A(x). B(x) = 0 A(x) = 0 hoặc B(x) = 0.
Mở rộng: A(x). B(x)….M(x) = 0
\(\Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
A(x) = 0\\
B(x) = 0\\
...\\
M(x) = 0
\end{array} \right.\)
Các dạng bài tập Phương trình tích
Ví dụ 1: Giải các phương trình:
\(\left( {5,5 - 11x} \right)\left[ {\frac{{2\left( {2x - 3} \right)}}{5} - \frac{{4x - 5}}{4}} \right] = {\rm{0 }}\left( 1 \right)\)
\(\left( {{x^2} - 4} \right)\left( {{x^2} + 3} \right)\left( {9 - 4x} \right) = \left( {{x^4} - {x^2} - 12} \right)\left( {2x + 3} \right){\rm{ }}\left( 2 \right)\)
\(\left( {2x - 1} \right)\left( {x + 7} \right) - x = \left( {x + 4} \right)\left( {x - 4} \right) + {\left( {2x - 3} \right)^2}{\rm{ }}\left( 3 \right)\)
Tìm cách giải:
- Phương trình có dạng:
\(A\left( x \right).B\left( x \right) = {\rm{0}}\) - Ta thấy
\({x^4} - {x^2} - 12 = \left( {{x^2} - 4} \right)\left( {{x^2} + 3} \right)\).Hai vế có nhân tử chung. Chuyển vế, đặt nhân tử chung sẽ đưa về được về dạng phương trình tích
Chuyển vế và biến đổi phương trình đã cho thành phương trình tích.
Giải
a)
\(\left( 1 \right) \Leftrightarrow 5,5 - 11x = {\rm{0}}\) hoặc
\(\left[ {\frac{{2\left( {2x - 3} \right)}}{5} - \frac{{4x - 5}}{4}} \right] = {\rm{0 }}\)
Với
\(5,5 - 11x = {\rm{0}} \Leftrightarrow - 11x = - 5,5 \Leftrightarrow x = {\rm{0}},5\)
Với
\(\frac{{2\left( {2x - 3} \right)}}{5} - \frac{{4x - 5}}{4} = {\rm{0}}\)
\(\Leftrightarrow 8\left( {2x - 3} \right) - 5\left( {4x - 5} \right) = {\rm{0}}\)
\(\Leftrightarrow 16x - 24 - 2{\rm{0}}x + 25 = {\rm{0}} \Leftrightarrow - 4x = - 1 \Leftrightarrow x = {\rm{0}},25\)
Tập nghiệm của phương trình là:
\(S = \left\{ {{\rm{0}},25;{\rm{0}},5} \right\}\)
b) Ta có:
\(\begin{array}{l}
{x^4} - {x^2} - 12 = {x^2} - 4{x^2} + 3{x^2} - 12\\
= {x^2}\left( {{x^2} - 4} \right) + 3\left( {{x^2} - 4} \right)\\
= \left( {{x^2} - 4} \right)\left( {{x^2} + 3} \right)
\end{array}\)
Do đó
\(\left( 2 \right) \Leftrightarrow \left( {{x^2} - 4} \right)\left( {{x^2} + 3} \right)\left( {9 - 4x} \right)\)
\(- \left( {{x^2} - 4} \right)\left( {{x^2} + 3} \right)\left( {2x + 3} \right) = {\rm{0}}\)
\(\begin{array}{l}
\Leftrightarrow \left( {{x^2} - 4} \right)\left( {{x^2} + 3} \right)\left( {9 - 4x - 2x - 3} \right) = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow \left( {x - 2} \right)\left( {x + 2} \right)\left( {{x^2} + 3} \right)\left( {6 - 6x} \right) = {\rm{0}}
\end{array}\)
\(\Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
x - 2 = {\rm{0}}\\
x + 2 = {\rm{0}}\\
6 - 6x = {\rm{0}}
\end{array} \right. \Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
x = 2\\
x = - 2\\
x = 1
\end{array} \right.({\rm{do }}{x^2} + 3 > {\rm{0}}\forall x)\)(do
\({x^2} + 3 > {\rm{0}}\forall x\))
Tập nghiệm của phương trình là:
\(S = \left\{ { - 2;1;2} \right\}\)
c)
\(\left( 3 \right) \Leftrightarrow \left( {2x - 1} \right)\left( {x + 7} \right) - x - \left( {x + 4} \right)\left( {x - 4} \right) - {\left( {2x - 3} \right)^2} = {\rm{0}}\)
\(\begin{array}{l}
\Leftrightarrow 2{x^2} + 14x - x - 7 - x - {x^2} + 16 - 4{x^2} + 12x - 9 = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow - 3{x^2} + 24x = {\rm{0}} \Leftrightarrow x\left( {24 - 3x} \right) = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
x = {\rm{0}}\\
24 - 3x = {\rm{0}}
\end{array} \right. \Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
x = {\rm{0}}\\
- 3x = - 24
\end{array} \right. \Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
x = {\rm{0}}\\
x = 8
\end{array} \right.
\end{array}\)
Tập nghiệm của phương trình là:
\(S = \left\{ {{\rm{0}};8} \right.\}\).
Ví dụ 2. Giải phương trình:
\({x^3} - 5{x^2} + 11x - 15 = {\rm{0}}\) (1)
Tìm cách giải: Ta phải phân tích đa thức ở vế trái thành nhân tử. Thông thường với đa thức bậc cao ta sử dụng hệ quả của định lý Bézout (Bézout (1730 - 1783) nhà toán học Pháp): Đa thức f(x) chia hết cho (x - a) khi và chỉ khi f(a) = 0. Nói cách khác: Nếu f(a) = 0 thì f(x) phải chửa nhân tử (x - a). Ở ví dụ này ta thay x bằng một trong các ước số của 15 ta thấy:
\(f\left( 3 \right) = {3^3} - {5.3^2} + 11.3 - 15 = {\rm{0}}\). Như vậy
\({x^3} - 5{x^2} + 11x - 15\) chứa một nhân tử là (x - 3).Từ đó có cách giải sau:
Giải
Phương trình
\(\left( 1 \right) \Leftrightarrow {x^3} - 3{x^2} - 2{x^2} + 6x + 5x - 15 = {\rm{0}}\)
\(\begin{array}{l}
\Leftrightarrow {{\rm{x}}^2}\left( {x - 3} \right) - 2x\left( {x - 3} \right) + 5\left( {x - 3} \right) = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
x = {\rm{0}}\\
24 - 3x = {\rm{0}}
\end{array} \right. \Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
x = {\rm{0}}\\
- 3x = - 24
\end{array} \right. \Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
x = {\rm{0}}\\
x = 8
\end{array} \right.
\end{array}\)
Nếu x - 3 = 0 thì x = 3. Phương trình vô nghiệm vì
\({x^2} - 2x + 5 = {\left( {x - 1} \right)^2} + 4 > {\rm{0}},\forall x\).
Vậy tập nghiệm của phương trình là S = {3} .
Nhận xét: Thực chất phương pháp làm trên là nhẩm nghiệm để tìm ra một nhân tử chung, từ đó phân tích được ve trái thành nhân tử để giải phương trình tích.
Ví dụ 3. Giải phương trình:
\({y^2}\left( {{y^4} - 29{y^2} + 244} \right) = 576\)(1)
Tìmcách giải: Chuyển vế rồi thay y2 - 4 ta thấy vế trái nhận giá trị 0. Do đó vế trái nhận (y2 - 4) là nhân tử chung. Từ đó ta có cách giải sau:
Giải
Phương trình
\(\left( 1 \right) \Leftrightarrow {y^6} - 29{y^4} + 244{y^2} - 576 = {\rm{0}}\)
\(\begin{array}{l}
\Leftrightarrow {y^6} - 4{y^4} - 25{y^4} + 1{\rm{00}}{y^2} + 144{y^2} - 576 = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow {y^4}\left( {{y^2} - 4} \right) - 25{y^2}\left( {{y^2} - 4} \right) + 144\left( {{y^2} - 4} \right) = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow \left( {{y^2} - 4} \right)\left( {{y^4} - 25{y^2} + 144} \right) = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow \left( {{y^2} - 4} \right)\left( {{y^4} - 9{y^2} - 16{y^2} + 144} \right) = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow \left( {{y^2} - 4} \right)\left[ {{y^2}\left( {{y^2} - 9} \right) - 16\left( {{y^2} - 9} \right)} \right] = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow \left( {{y^2} - 4} \right)\left( {{y^2} - 9} \right)\left( {{y^2} - 16} \right) = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow \left( {y - 4} \right)\left( {y - 3} \right)\left( {y - 2} \right)\left( {y + 2} \right)\left( {y + 3} \right)\left( {y + 4} \right) = {\rm{0}}
\end{array}\)
Vậy phương trình (1) có 6 nghiệm là:
\(y = \pm 2;y = \pm 3;y = \pm 4\)
Tập nghiệm của phương trình là
\(S = \left\{ { - 4; - 3; - 2;2;3;4} \right\}\)
Nhận xét. Sau khi phân tích vế trái (VT) thành
\(\left( {{y^2} - 4} \right)\left( {{y^4} - 25{y^2} + 144} \right)\) ta dùng phương, pháp tách và thêm bớt, hoặc dùng phương pháp nhẩm nghiệm như trên để phân tích
\({y^4} - 25{y^2} + 144 = \left( {{y^2} - 9} \right)\left( {{y^2} - 16} \right)\).
Ví dụ 4. Giải phương trình
\({\left( {z + 3} \right)^3} - {\left( {z + 1} \right)^3} = 98\) (1)
Giải
Phương trình:
\(\left( 1 \right) \Leftrightarrow {z^3} + 9{z^2} + 27z + 27 - {z^3} - 3{z^2} - 3z - 1 = 98\)
\(\begin{array}{l}
\Leftrightarrow 6{z^2} + 24z - 72 = {\rm{0}} \Leftrightarrow {z^2} + 4z - 12 = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow {z^2} + 6z - 2z - 12 = {\rm{0}} \Leftrightarrow \left( {z + 6} \right)\left( {z - 2} \right) = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
z + 6 = {\rm{0}}\\
z - 2 = {\rm{0}}
\end{array} \right. \Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
z = - 6\\
z = 2
\end{array} \right.
\end{array}\)
Tập nghiệm của phương trình (1) là S = {-6; 2}.
Nhận xét :Ta có cách giải khác:
Do z + 2 là trung bình cộng của z + 1 và z + 3 nên ta đặt z + 2 = y phương trình trở thành
\({\left( {y + 1} \right)^3} - {\left( {y - 1} \right)^3} = 98\).
\(\begin{array}{l}
\Leftrightarrow {y^3} + 3{y^2} + 3y + 1 - {y^3} + 3{y^2} - 3y + 1 = 98\\
\Leftrightarrow 6{y^2} = 96 \Leftrightarrow {y^2} = 16 \Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
y = 4\\
y = - 4
\end{array} \right.\\
\Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
z + 2 = 4\\
z + 2 = - 4
\end{array} \right. \Leftrightarrow \left[ \begin{array}{l}
z = 2\\
z = - 6
\end{array} \right.
\end{array}\)
Nghiệm của phương trình là z = -6; z= 2.
Ví dụ 5. Tìm năm số tự nhiên liên tiếp, biết rằng tổng các lập phương của bốn số đầu hơn lập phương của số thứ năm là 8.
Tìm cách giải: Hai số tự nhiên liên tiếp hơn kém nhau 1 đơn vị.
Nếu gọi số nhỏ nhất là a thì các sổ tiếp theo là (a + 1); (a + 2); (a + 3); (a + 4) phân tích .
Dựa theo đầu bài ta lập phương trình
Giải
Gọi 5 số tự nhiên liên tiếp đó là a; a + 1; a + 2; a + 3; a + 4; a + 5.
Ta có:
\({a^3} + {\left( {a + 1} \right)^3} + {\left( {a + 2} \right)^3} + {\left( {a + 3} \right)^3} - {\left( {a + 4} \right)^3} = 8\)
\(\begin{array}{l}
\Leftrightarrow {a^3} + {a^3} + 3{a^2} + 3a + 1 + {a^3} + 6{a^2} + 12a + 8 + {a^3} + 9{a^2} + 27a\\
+ 27 - {a^3} - 12{a^2} - 48a - 64 = 8\\
\Leftrightarrow 3{a^3} + 6{a^2} - 6a - 36 = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow 3{a^3} - 6{a^2} + 12{a^2} - 24a + 18a - 36 = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow 3{a^2}\left( {a - 2} \right) + 12a\left( {a - 2} \right) + 18\left( {a - 2} \right) = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow \left( {a - 2} \right)\left( {3{a^2} + 12a + 18} \right) = {\rm{0}}\\
\Leftrightarrow 3\left( {a - 2} \right)\left( {{a^2} + 4a + 6} \right) = {\rm{0}}
\end{array}\)
Do
\({a^2} + 4a + 6 = {\left( {a + 2} \right)^2} + 2 > {\rm{0}}\forall {\rm{a}}\) nên a -2 = 0 hay a = 2.
Vậy năm số tự nhiên liên tiếp cần tìm là 2; 3; 4; 5; 6.
Bài tập vận dụng có đáp án
Bài tập 1. Giải các phương trình:
\(\left( {8x + 3} \right)\left( {2x - 1} \right) = {\left( {2x - 1} \right)^2}\)
\(\frac{{\left( {{x^2} - 4} \right)\left( {5x + 2} \right)}}{3} = \left( {{x^2} - 4} \right)\left( {2x + \frac{3}{4}} \right)\)
\({\left( {x - 5} \right)^2} - 36 = {\rm{0}}\)
\({\left( {4x - 3} \right)^2} - 4{\left( {x + 3} \right)^2} = {\rm{0}}\)
Bài tập 2. Giải các phương trình (với y là ẩn số):
\({y^3} - 3y - 2 = {\rm{0}}\)
\({y^3} + 2{y^2} - 4y - 8 = {\rm{0}}\)
\({y^3} + 2{y^2} + 2{\rm{0}}2{\rm{0}} = 2{\rm{0}}11\)
Bài tập 3. Giải các phương trình (z là ẩn số):
\({z^4} + {z^3} - 7{z^2} - z + 6 = {\rm{0}}\)
\({z^6} - 12{z^4} + 23{z^2} + 36 = {\rm{0}}\)
\(24{z^3} - 2{\rm{0}}{z^2} + 4z = 6{z^2} - 5z + 1\)
Bài tập 4. Giải các phương trình:
📄 Do dung lượng nội dung lớn, tài liệu chi tiết được cung cấp dưới dạng file tải về.
-----------------------
Nắm vững phương pháp giải phương trình tích sẽ giúp học sinh Toán 9 xử lý hiệu quả các bài toán phân tích đa thức, tìm nghiệm và biến đổi phương trình. Các em nên thường xuyên luyện tập kỹ năng đặt nhân tử chung, sử dụng hằng đẳng thức và vận dụng quy tắc tích bằng 0 để tránh nhầm lẫn khi làm bài. Hy vọng chuyên đề phương trình tích ôn thi vào 10 sẽ giúp các em củng cố kiến thức đại số, nâng cao kỹ năng giải toán và tự tin hơn trong kỳ thi tuyển sinh lớp 10.